Ver la fonte de Tsunami

{{1000}}
{{Ficha xenérica}}
[[Archivu:Esquema de un tsunami.png|thumb|380px|Esquema d'un tsunami.]]
[[Archivu:Shallow water wave.gif|thumb|380px|Animación d'un tsunami.]]
[[Archivu:Simulación Tsunami.ogv|thumb|380px|Simulación d'un tsunami.]]

Un '''tsunami''' (del [[Idioma xaponés|xaponés]] «津» ''tsu'', puertu o badea, y «波» ''nami'', fola) o '''maremotu''' (del [[llatín]] ''mare'', mar y ''motus'', movimientu) es un eventu complexu qu'arreya un grupu de [[fola|foles]] de gran enerxía y de tamañu variable que se producen cuando da algún [[Eventu estremu|fenómenu estraordinariu]] mueve verticalmente una gran masa d'[[agua]]. Esti tipu de foles remueven una cantidá d'agua bien cimero a les foles superficiales producíes pol [[vientu]]. Calcúlase que'l 90% d'estos fenómenos son provocaos por [[terremotu|terremotos]], y nesi casu reciben el nome más correutu y precisu de maremotos teutónicos».

La [[enerxía]] d'un maremotu depende del so [[altitú|altor]], de la so [[llonxitú d'onda]] y del llargor del so frente. La enerxía total descargada sobre una zona costera tamién va depender de la cantidá de picos que lleve'l tren d'ondes. Ye frecuente qu'un tsunami que viaxa grandes distancies, mengüe l'altor de les sos foles, pero siempres va caltener una velocidá determinada pola fondura sobre la cual el tsunami muévese. De normal, nel casu de los tsunamis teutónicos, l'altor de la onda de tsunami n'agües fondes ye del orde de 1.0 metros, pero la llonxitú d'onda puede algamar dellos cientos de quilómetros. Esto ye lo que dexa qu'inda cuando l'altor n'océanu abiertu seya bien baxa, esti altor creza en forma abrupta al menguar la fondura, colo cual, al menguar la velocidá de la parte delantera del tsunami, necesariamente creza l'altor por tresformamientu d'enerxía cinética n'enerxía potencial. D'esta forma una masa d'agua de dellos metros d'altor puede afarar al so pasu escontra l'interior.

== Términos ==
Antes, el términu ''tsunami'' tamién sirvió pa referise a les foles producíes por [[furacanes]] y [[temporal (meteoroloxía)|temporales]] que, como los maremotos, podíen entrar tierra adientro, pero éstes nun dexaben de ser foles superficiales producíes pol vientu, anque se trata equí d'un vientu escepcionalmente potente.

Tampoco se deben confundir cola fola producida pola [[marea]] conocida como [[Macareo (física)|macareo]]. Ésti ye un fenómenu regular y muncho más lentu, anque en dellos llugares estrechos y de fuerte desnivel pueden xenerase fuertes corrientes.

La mayoría de los maremotos son aniciaos por [[terremotos]] de gran magnitú so la superficie acuática. Por que s'anicie un maremotu'l fondu marín ten de ser movíu abruptamente en sentíu vertical, de cuenta que una gran masa d'agua del [[océanu]] ye impulsada fora del so equilibriu normal. Cuando esta masa d'agua trata de recuperar el so equilibriu xenera foles. El tamañu del ''maremotu'' va tar determináu pola magnitú de la deformación vertical del fondu marín ente otros parámetros como la fondura del llechu marín. Non tolos terremotos so la superficie acuática xeneren maremotos, sinón namái aquellos de magnitú considerable con hipocentru nel puntu de fondura fayadizu.

Un maremotu teutónicu producíu nun fondu oceánicu de 5&nbsp;[[km]] de fondura va remover tola columna d'agua dende'l fondu hasta la superficie. El desplazamientu vertical pue ser tan solo de centímetros; pero, si producir a l'abonda fondura, la velocidá va ser bien alta y la enerxía tresmitida a la onda va ser enorme. Aun así, n'alta mar la fola pasa casi desapercibida, yá que queda camuflada ente les foles superficiales. Sicasí, destaquen na apaciguadura del fondu marín, que ximiélgase en tola so fondura.

[[Archivu:Terremoto Sumatra 2004.gif|thumb|Maremotu de [[Sumatra]], en [[2004]].]]
La zona más afeutada por esti tipu de fenómenos ye l'[[océanu Pacíficu]], por cuenta de qu'en él atopa la zona más activa del planeta, el [[petrina de fueu]]. Por ello, ye l'únicu [[océanu]] con un sistema d'alertes verdaderamente eficaz.

=== Física de los maremotos teutónicos ===
Nun esiste una llende clara respectu de la magnitú necesaria d'un seísmu como pa xenerar un tsunami. Los elementos determinantes por qu'asoceda un tsunami son, ente otros, la magnitú del seísmu aniciador, la fondura del hipocentru y la morfoloxía de les plaques tectóniques arreyaes. Esto fai que pa dellos llugares del planeta rícanse grandes seísmos pa xenerar un tsunami, en cuantes que para otros baste pa ello la esistencia de seísmos de menor magnitú. N'otros términos: La xeoloxía local, la magnitú y la fondura focal son parte de los elementos que definen l'escurrimientu o non d'un tsunami d'orixe teutónicu.

La velocidá de les foles puede determinase al traviés de la ecuación:

<math>v=\sqrt{g\cdot D}</math>,

onde '''''D''''' ye la fondura de l'agua que ta direutamente sobre'l [[seísmu]] y '''''g''''', la gravedá terrestre (9,8&nbsp;[[metru|m]]/[[segundu (unidá de tiempu)|s]]²).<ref name="Barrick">{{cita publicación |apellíu=Barrick |nome=Donald Y |títulu=A coastal radar system for tsunami warning |añu=1979 |publicación=Remote Sensing of Environment |volume=8 |númberu=4| páxines= 353-358|issn=0034-4257 |DOI= 10.1016/0034-4257(79)90034-8|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B6V6V-4894PW9-4F/2/81a92bfe41f3879409y3c2c9a93acdee}}</ref>

A les fondures típiques de 4-5&nbsp;km les foles van viaxar a velocidaes en redol a los 600 quilómetros per hora o más. La so amplitú superficial o altor de la cresta '''''H''''' puede ser pequeña, pero la masa d'agua que ximielguen ye enorme, y por ello la so velocidá ye tan grande; y non yá eso, pos la distancia ente picos tamién lu ye. Ye habitual que la [[llonxitú d'onda]] de la cadena de maremotos seya de 100&nbsp;km, 200&nbsp;km o más.

[[Archivu:Propagation du tsunami en profondeur variable.gif|thumb|Cuando la fola entra n'agües pocu fondes, ralentízase y aumenta la so amplitú (altor).]]
L'intervalu ente cresta y cresta ([[Periodu d'oscilación|periodu]] de la [[onda (física)|onda]]) puede durar dende menos de diez minutos hasta media hora o más. Cuando la fola entra na [[plataforma continental]], l'amenorgamientu drásticu de la fondura fai que la so velocidá mengüe y empiece a aumentar el so altor. Al llegar a la mariña, la velocidá escayería hasta unos 50 quilómetros per hora, ente que l'altor yá va ser d'unos 3 a 30&nbsp;m, dependiendo del tipu de relieve que s'atope. La distancia ente crestes ([[llonxitú d'onda]] '''''L''''') tamién se va estrechar cerca de la mariña.

Por cuenta de que la onda arrobinar en tola columna d'agua, dende la superficie hasta'l fondu, puede faese l'aproximamientu a la teoría llinial de la [[hidrodinámica]]. Asina, el fluxu d'enerxía '''''Y''''' calcúlase como:

<math>Y= \frac{1}{8} d \cdot g^{\left(3/2\right)} \cdot H^2 \cdot h^{\left(1/2\right)}</math>,

siendo 'd' la densidá del [[fluyíu]].

La teoría llinial prediz que les foles van caltener la so enerxía mientres nun ruempan na mariña. La disipación de la enerxía cerca de la mariña va depender, como se dixo, de les carauterístiques del relieve marín. La manera como s'estena dicha energía enantes de romper depende de la rellación '''''H/h''''', sobre la cual hai delles teoríes. Una vegada que llega a tierra, la forma en que la fola ruempe depende de la rellación '''''H/L'''''. Como L siempres ye enforma mayor que H, les foles van romper como lo faen les foles baxu y planu. Esta forma d'estenar la enerxía ye pocu eficiente, y lleva a la fola a enfusase tierra adientro como una gran [[marea]].

A la llegada a la mariña l'altor va aumentar, pero va siguir teniendo forma d'onda plana. Puede dicise qu'hai un tresvase d'enerxía de velocidá a amplitú. La fola frénase pero gana altor. Pero l'amplitú nun ye abonda pa esplicar el poder destructor de la fola. Inclusive nun maremotu de menos de 5&nbsp;m los efeutos pueden ser devastadores. La fola ye muncho más de lo que se ve. Abasna una masa d'agua enforma mayor que cualquier fola convencional, polo que'l primer impautu del frente de la onda vien siguíu del emburrie del restu de la masa d'agua alteriada que prime, faciendo que'l [[mar]] enfusar más y más en tierra. Por ello, la mayoría de los maremotos teutónicos son vistos más como una poderosa [[Avenida (hidroloxía)|riada]], na cual ye'l mar el qu'anubre a la tierra, y facer a gran velocidá.

Antes de la so llegada, el mar acostuma a retirase a distancies variables de la mariña, qu'en casu de fondos relativamente planos, puede llegar a dellos centenares de metros, como una rápida [[marea]] baxa. Dende entós hasta que llega la fola principal pueden pasar de 5 a 10&nbsp;minutos, como tamién esisten casos nos que trescurrieron hores por que la marexada llegue a tierra. Dacuando, enantes de llegar la cadena principal del maremotu, los que realmente van afarar la zona, pueden apaecer «micromaremotos» d'avisu. Asina asocedió'l [[26 d'avientu]] de [[2004]] nes mariñes de [[Sri Lanka]] onde, minutos enantes de la llegada de la fola fuerte, pequeños maremotos entraron unos cincuenta metros playa adientro, provocando'l desconciertu ente los bañistas primero que se-yos echara enriba la fola mayor. Según testimonios, «viéronse rápides y socesives marees baxes y altes, depués el mar retirar por completu y solo sintióse l'estrueldu atronador de la gran fola que venía».

Por cuenta de que la enerxía de los maremotos teutónicos ye casi constante, pueden llegar a cruciar océanos y afectar a mariñes bien alloñaes del llugar del socesu. La trayeutoria de les ondes puede modificar poles variaciones del relieve [[abisal]], fenómenu que nun asocede coles foles superficiales. Los maremotos teutónicos, yá que se producen debíu al desplazamientu vertical d'una [[falla]], la onda que xeneren suel ser un tanto especial. El so [[frente d'onda]] ye rectu en casi tola so estensión. Solo nos estremos va esleiéndose la enerxía al curvarse. La enerxía concéntrase, pos, nun frente d'onda rectu, lo que fai que les zones asitiaes xusto na direición de la falla veanse relativamente pocu afeutaes, en contraste coles zones que queden barríes de llenu pola fola, anque éstes asítiense muncho más lloñe. El peculiar frente d'onda ye lo que fai que la fola nun pierda enerxía por simple dispersión xeométrica, sobremanera na so zona más central. El fenómenu ye paecíu a una onda encajonada nun [[canal (inxeniería)|canal]] o [[ríu]]. La onda, al nun poder esvalixase, caltién constante la so enerxía. Nun maremotu sí esiste, ello ye que cierta dispersión pero, sobremanera, concentrar nes zones más alloñaes del centru del frente d'onda rectu.

Na imaxe animada del maremotu del océanu Índicu [[:Imaxe:2004_Indonesia_Tsunami.gif|(diagrama de la onda)]] puede reparase cómo la onda se curva pelos estremos y cómo [[Bangladex]], al tar asitiáu xusto na direición de la falla quebrada, apenes sufre los sos efeutos, ente que [[Somalia]], a pesar d'atopase muncho más lloñe, cai xusto na direición de la zona central de la fola, que ye onde la enerxía ye mayor y caltiénse meyor.

=== Dispersión de la enerxía debíu al allargamientu del frente d'onda ===
{{wikificar|t=20140402015115}}
El profesor Manuel García Velarde<ref>{{Cita web |url=http://fluidos.pluri.ucm.es/~velarde |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061018043737/http://fluidos.pluri.ucm.es/~velarde/ |fechaarchivu=2006-10-18 }}</ref> sostién que los maremotos son exemplos paradigmáticos d'esti tipu especial d'ondes non lliniales conocíes como solitones o ondes solitaries. El conceutu de [[solitón]] foi introducíu polos [[física|físicos]] N. Zabusky y M. Krustal en [[1965]], anque yá fueren estudiaos, a finales del [[sieglu XIX]], por D. Korteweg y G. de Vries, ente otros.

El fenómenu físicu (y conceutu matemáticu<ref>[http://www.ma.hw.ac.uk/solitons conceutu matemáticu]</ref>) de los solitones foi descritu, nel [[sieglu XIX]], por J. S. Russell en canales d'agua<ref>[http://www.ma.hw.ac.uk/solitons/soliton1.html canales d'agua]</ref> de poca fondura, y son observables tamién n'otros llugares. Manuel García Velarde diz:

{{cita|...en ríos (de dellos metros d'altor: mascaret<ref>[http://www.sequana-normandie.com/mascaret.htm mascaret]</ref> del [[ríu Sena]] o ''bore'' del [[ríu Severn (Reinu Xuníu)|ríu Severn]] ) y n'[[estrechu|estrechos]] (como na pycnoclina del [[estrechu de Xibraltar]], onde pueden algamar hasta cien metros d'amplitú anque seyan apenes perceptibles na superficie del mar) o nel océanu (maremotu ye una fola xigantesca nun puertu qu'asocede como etapa final d'una onda solitaria que percorrió de trés a cuatro mil quilómetros a unos ochocientos quilómetros per hora, por casu d'Alaska a Hawaii).|Manuel García Velarde<ref>Según [https://web.archive.org/web/20030901044932/http://www.uv.es/metode/anuariu2002/149_2002.html UV.es.]</ref>}}

== Otros tipos de maremotos ==
Esisten otros mecanismos xeneradores de maremotos menos corrientes que tamién pueden producise por [[Erupción volcánica|erupciones volcániques]], [[deslizamientos]] de tierra, [[meteoritu|meteoritos]] o [[esplosión|españes]] submarines. Estos fenómenos pueden producir foles enormes, muncho más altes que les de los maremotos corrientes. Trátase de los llamaos [[megamaremotos]], términu que, magar nun ye científicu, puede usase de forma pocu rigorosa pa referise a los maremotos xeneraos por causes non tectóniques. De toes estes causes alternatives, la más común ye la de los deslizamientos de tierra producíos por erupciones volcániques esplosives, que pueden fundir islles o montes enteros nel mar en cuestión de segundos. Tamién esiste la posibilidá de desprendimientos naturales tantu na superficie como debaxo d'ella. Esti tipu de maremotos difieren drásticamente de los maremotos teutónicos.

De primeres, la cantidá d'enerxía qu'intervien. Ta'l [[terremotu del océanu Índicu de 2004]], con una enerxía desenvuelta d'unos 32.000 [[MT]]. Solo una pequeña fracción d'ésta trespasaráse al maremotu. Otra manera, un exemplu clásicu de megamaremoto sería la esplosión del volcán [[Krakatoa]], que la so erupción xeneró una enerxía de 300 [[MT]]. Sicasí, midióse una altitú nes foles d'hasta 50&nbsp;m, bien cimeru a la de les midíes polos maremotos del océanu Índicu. La razón d'estes diferencies finca en dellos factores. Per una parte, el mayor rendimientu na xeneración de les foles per parte d'esti tipu de fenómenos, menos enerxéticos pero que tresmiten gran parte de la so enerxía al mar. Nun [[seísmu]] (o [[seísmu]]), la mayor parte de la enerxía invertir en mover les [[placa tectónica|plaques]]. Pero, aun así, la enerxía de los maremotos teutónicos sigue siendo enforma mayor que la de los megamaremotos. Otra de les causes ye'l fechu de qu'un maremotu teutónicu distribúi la so enerxía a lo llargo d'una superficie d'agua enforma mayor, ente que los megamaremotos parten d'un socesu bien puntual y alcontráu. En munchos casos, los megamaremotos tamién sufren una mayor dispersión xeométrica, debíu xustamente a la estrema llocalización del fenómenu. Amás, suelen producise n'agües relativamente pocu fondes de la plataforma continental. La resultancia ye una fola con muncha enerxía n'amplitú superficial, pero de poca fondura y menor velocidá. Esti tipu de fenómenos son increíblemente destructivos nes mariñes cercanes al desastre, pero esleir con rapidez. Esa disipación de la enerxía non yá dase por una mayor dispersión xeométrica, sinón tamién porque nun suelen ser foles fondes, lo cual trai [[turbulencia|turbulencies]] ente la parte que bazcuya y la que non. Eso porta que la so enerxía mengüe abondo mientres el trayeutu.
[[Archivu:Tsunami-kueste.01.vm.jpg|thumb|Recreación gráfica d'un maremotu averándose a la mariña.]]

L'exemplu típicu más cinematográficu, de megamaremoto ye'l causáu pola cayida d'un [[meteoritu]] nel océanu. D'asoceder tal cosa, produciríense ondes curves de gran amplitú inicial, abondo superficiales, que sí tendríen dispersión xeométrica y disipación por turbulencia, polo que, a grandes distancies, quiciabes los efeutos nun seríen tan dañibles. Una vegada más los efeutos taríen alcontraos, sobremanera, nes zones cercanes al impautu. L'efeutu ye exactamente'l mesmu que'l de llanzar una piedra a un estanque. Evidentemente, si'l meteoritu fuera lo suficientemente grande, daría igual qué alloñáu atopárase'l continente del impautu, pos les foles afarar de toes formes con una enerxía inimaxinable. Maremotos apocalípticos d'esa magnitú tuvieron de producise fai 65&nbsp;millones d'años cuando un meteoritu cayó na actual [[península de Yucatán]]. Esti mecanismu xenerador ye, ensin dulda, el más raru de toos; ello ye que nun se tienen rexistros históricos de nenguna fola causada por un impautu.

Dellos xeólogos especulen qu'un megamaremoto podría producise nun futuru próximu (en términos xeolóxicos) cuando se produza un deslizamiento nel volcán de la parte inferior de la islla de [[La Palma]], nes [[Islles Canaries]] ([[parque Natural de Cume Vieyu|cume Vieyu]]). Sicasí, anque esiste esa posibilidá (de fechu dellos valles de Canaries, como'l de [[Güímar]] ([[Tenerife]]) o'l del Golfu (El Hierro) formar por episodios xeolóxicos d'esti tipu), nun paez qu'eso pueda asoceder al curtiu plazu, sinón dientro de cientos o miles d'años. Esta especulación causó una ciertu discutiniu, siendo tema de discutiniu ente distintos xeólogos. Un maremotu ye un peligru pal llugar en que s'atope o s'anicie, pero tamién esti fenómenu tien ventayes escontra'l nuesu planeta.

== Maremotos nel pasáu ==
Caltiénense munches descripciones de foles catastrófiques na Antigüedá, especialmente na zona [[Mar Mediterraneu|mediterránea]].

=== Islla Santorini (1650 e.C.) ===
{{AP|Erupción minoica}}
Dellos autores afirmen que la lleenda de l'[[Atlántida]] ta basada na dramática desapaición de la [[civilización minoica]] qu'habitaba en [[Creta]] nel [[sieglu XVI e.C.]] Según esta [[hipótesis (métodu científicu)|hipótesis]], les foles que xeneró la esplosión de la [[islla volcánica]] de [[Santorini]] destruyeron al completu la ciudá de Teras, que s'asitiaba nella y que yera'l principal puertu comercial de los minoicos. Diches foles llegaríen a Creta con 100 o 150&nbsp;m d'altor, afarando puertos importantes de la mariña norte de la islla, como los de [[Cnosos]]. Supuestamente, gran parte de la so flota quedó destruyida y los sos cultivos malograos pel agua de mar y la nube de cenices. Los años de fame que siguieron debilitaron al gobiernu central, y la repentina debilidá de los antaño poderosos cretenses dexar a mercé de les invasiones. La esplosión de Santorini pudo ser bien cimera a la del [[volcán Krakatoa]].

=== Golfu de Cádiz ===
Los investigadores Antonio Rodríguez Ramírez y Juan Antonio Morales González ,de los Departamentos de Xeodinámica-Paleontoloxía y Xeoloxía de la Facultá de Ciencies Esperimentales de la [[Universidá de Huelva]], estudió abondosos restos de tsunamis nel Golfu de Cádiz. Estos estudios centráronse nel estuariu del Tintu-Odiel y nel del Guadalquivir. Les evidencies más antigües correspuenden al Guadalquivir con un episodiu del 1500-2000 años enantes de nuesa yera, afectando a árees que falten más de 15 km de la mariña. Nel estuariu del Tintu odiel apaecen depósitos sedimentarios rellacionaos con tsunamis históricos del 382-395, 881, 1531 y 1755.

Nel 218 e.C. y 210 e.C. hubo un tsunami na península Ibérica.<ref>[http://www.andaluciainvestiga.com/espanol/salaPrensa/notes/110315-01.asp / InnovaPress 15-03-2011. Espertos de la UHU demuestan científicamente la esistencia del primer tsunami rexistráu na mariña atlántica] Consultáu: 19-04-2.011</ref> Tomóse'l Golfu de Cádiz como oxetu d'estudiu principal y llegóse a la conclusión de qu'hubo una xigantesca rotura d'estratos. Un tsunami faise reconocible poles estroces impresionantes de los que queden restos detectables sieglos dempués; estos desastres ambientales de tresformamientu del paisaxe costero al traviés de la paleogeografía puede reconstruyise. Les ondes de tsunami lleguen a zones onde nun llega davezu l'agua marino y esos restos son los que prueben eses catástrofes. Ésta haise rexistráu nel estuariu del [[Guadalquivir]] y nel área de Doñana. Depués l'estudiu amplióse a la mariña atlántica y comparóse coles consecuencies paleoxeográficas producíes nel gran tsunami y [[terremotu de Lisboa de 1755]].

Esti estudiu señálanos qu'esisten zones predispuestes a qu'haya tsunamis, ye dicir a sufrir esta espulsión d'enerxía per parte de la naturaleza.<ref>[http://www.ondacero.es/OndaCero/Partiendo-de-cero/P_2167332 / Partiendo de Cero 27-03-2011.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929201644/http://www.ondacero.es/OndaCero/Partiendo-de-cero/P_2167332 |date=2010-09-29 }} Consultáu: 19-04-2011</ref>

=== Valparaíso (1730) ===
{{AP|Terremotu de Valparaíso de 1730}}

El [[8 de xunetu]] a les 04:45 tola área central de [[Chile]] foi remecida por un fuerte terremotu que causó daños en [[Valparaíso]], [[La Serena (Chile)|La Serena]], [[Coquimbo]], [[Illapel]], [[Petorca]] y [[Tiltil]]. El tsunami resultante afectó alredor de 1.000 [[km]] de mariña. Per primer vegada na so hestoria, el puertu de Valparaíso foi anubiertu y severamente estropiáu. Nes partes baxes d'El Almendral toles cases, fortificaciones y bodegues fueron destruyíes pol hinchente.{{ensin referencies}}

=== Lisboa (1755) ===
[[Archivu:Lissabon-2.jpg|thumb|300px|Terremotu de [[Lisboa]] de 1755.]]
[[Archivu:2004-tsunami.jpg|thumb|300px|Maremotu provocáu pol [[terremotu del océanu Índicu de 2004]] en [[Tailandia]].]]

El denomináu [[terremotu de Lisboa de 1755]], asocedíu'l [[1 de payares]] de dichu añu,<ref name="Perdes">[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1909/08/16/pagina-4/33370710/pdf.html «Perdes de vides humanes por guerres y catástrofes». Artículu del 16 d'agostu de 1909 nel periódicu español ''La Vanguardia'', páxina 4.]</ref> y al que s'atribuyó una magnitú de 9 na [[escala de Richter]] (non comprobada yá que nun esistíen [[sismógrafu|sismógrafos]] na dómina), tuvo la so [[epicentru]] na [[falla Azor-Xibraltar]], a 37° de latitud Norte y 10° de longitud Oeste (a 800&nbsp;km al suroeste de la punta sur de [[Portugal]]). Amás de destruyir [[Lisboa]] y faer tremecer el suelu hasta [[Alemaña]],<ref>Charles LYELL: [http://www.esp.org/books/lyell/principles/facsimile/contents/lyell-v1-ch25.pdf ''Principles of Geology''], volume 1, capítulu 25,, 1830. Consultáu'l 19 de mayu de 2009.</ref> el terremotu produció un gran maremotu qu'afectó a toles mariñes atlántiques. Ente trenta minutos y una hora dempués de producise'l seísmu, foles d'ente 6 y 20&nbsp;metros sobre'l puertu de Lisboa y sobre ciudaes del suroeste de la [[península Ibérica]] mataron a mamplén de persones y destruyeron poblaciones. Más d'un millar de persones perecieron solamente en [[Ayamonte]] y otres tantes en [[Cádiz]]; numberoses poblaciones nel [[Algarve]] resultaron destruyíes y les mariñes de [[Marruecos]] y [[Huelva]] quedaron gravemente afeutaes. Antes de la llegada de les enormes foles, les agües del [[estuariu del Tajo]] retirar escontra'l mar, amosando mercancíes y cascos de barcos escaecíos que xacíen nel llechu del puertu.<ref>[http://historiadealmansa.usuarios.tvalmansa.com/terremotolisboa.htm «250 aniversariu del terremotu de Lisboa; los sos efeutos en Almansa»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413083408/http://historiadealmansa.usuarios.tvalmansa.com/terremotolisboa.htm |date=2009-04-13 }}, artículu nel sitiu Historia de Almansa.]</ref><ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1988/08/26/pagina-10/33689989/pdf.html?search=lisboa%201755 «Los xeólogos sollerten del riesgu de tsunamis en Cádiz y Huelva, anque non nel Mediterraneu»], artículu del 26 d'agostu de 1988 nel periódicu español ''La Vanguardia'', páxina 10.]</ref>
Les foles arrobináronse, ente otros llugares, hasta les mariñes de [[Martinica]], [[Barbados]], [[América del Sur]] y [[Finlandia]].<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1883/09/02/pagina-4/33410318/pdf.html?search=krakatoa Artículu «El fenómenu marítimu del 30 de xunu»], artículu nel periódicu español ''La Vanguardia'', edición del 3 de xunetu de 1897, páxina 4.</ref>

=== Krakatoa (1883) ===
El [[27 d'agostu]] de [[1883]] a los diez y cinco (hora llocal),<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1883/09/02/pagina-10/34688490/pdf.html Artículu del 2 de setiembre de 1883 sobre la catástrofe del Krakatoa nel periódicu español ''La Vanguardia'', páxina 10.]</ref> la descomanada esplosión del [[Krakatoa]], que fizo sumir al citáu volcán xunto con aproximao'l 45% de la islla que la allugaba, produció una fola d'ente 15 y 42 metros d'altor, según les zones,<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/edition.html?edition=Ed.%20Tarde&bd=10&bm=06&by=1884&ed=10&em=06&ey=1884 Artículu del 10 de xunu de 1884 sobre la catástrofe del Krakatoa nel periódicu español ''La Vanguardia'', páxines 3 y 4.]</ref> qu'acabó cola vida d'aproximao 20.000&nbsp;persones.<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1901/01/16/pagina-5/33388389/pdf.html Artículu «El desastre de la Martinica». Periódicu español ''La Vanguardia'', edición del 14 de mayu de 1902, páxina 5.]</ref>

La unión de magma escuru con magma claru nel centru del volcán foi lo qu'anició dicha esplosión. Pero non yá les foles mataron esi día. Enormes [[nube piroclástica|tendalaes piroclásticas]] viaxaron inclusive sobre'l fondu marín y remanecieron nes mariñes más cercanes de [[Xava (islla)|Xava]] y [[Sumatra]], faciendo ferver l'agua y afarando tou lo qu'atopaben al so pasu. Coles mesmes, la esplosión emitió a la [[estratosfera]] gran cantidá d'[[aerosol]]es, que provocaron una baxada global de les temperatures. Amás, hubo una serie d'erupciones que volvieron formar un volcán, que recibió'l nome de Anak Krakatoa, esto ye, ‘el fíu del Krakatoa'.

=== Mesina (1908) ===
Na madrugada del [[28 d'avientu]] de [[1908]]<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1908/12/29/pagina-7/33372863/pdf.html «Terremotu en Calabria». Noticia del 29 d'avientu de 1980 nel periódicu español ''La Vanguardia''.]</ref> producióse un tarrecible terremotu nes rexones de [[Sicilia]] y de [[Calabria]], nel sur d'[[Italia]]. Foi acompañáu d'un maremotu qu'afaró dafechu la ciudá de [[Messina]], en Sicilia.<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1908/12/29/pagina-6/33372872/pdf.html «Los terremotos n'Italia». Noticia del 30 d'avientu de 1908. Periódicu español ''La Vanguardia'', páxina 6.]</ref>
La ciudá quedó totalmente destruyida y tuvo que ser llevantada de nuevu nel mesmu llugar. Calcúlase que morrieron cerca de 70.000&nbsp;persones na catástrofe (200.000 según estimaciones de la dómina).<ref name="Perdes"/>
La ciudá cuntaba entós con unos 150.000&nbsp;habitantes. Tamién la ciudá de [[Regio de Calabria]], asitiada al otru llau del [[estrechu de Messina]], sufrió importantes consecuencies. Finaron unes 15.000&nbsp;persones, sobre una población total de 45.000&nbsp;habitantes.

=== Océanu Pacíficu (1946) ===
Un terremotu nel océanu Pacíficu provocó un maremotu qu'acabó con 165&nbsp;vides en [[Ḥawai]] y [[Alaska]]. Esti maremotu fizo que los estaos de la zona del Pacíficu crearen un sistema d'alertes, qu'entró en funcionamientu en [[1949]].

=== Alaska (1958) ===
{{AP|Tsunami de badea Lituya}}

El [[9 de xunetu]] de [[1958]], na [[badea Lituya]], al nordeste del [[golfu d'Alaska]], un fuerte [[seísmu]], de 8,3&nbsp;graos na [[escala de Richter]], fizo que se derrumbar práuticamente un monte enteru, xenerando una paré d'agua que s'alzó sobre los 580&nbsp;metros, convirtiéndose na [[fola]] más grande de la que se tenga rexistru, llegando a calificase'l socesu de ''[[megatsunami]]''.

=== Valdivia (1960) ===
{{AP|Terremotu de Valdivia de 1960}}
[[Archivu:Valdivia after earthquake, 1960.jpg |thumb|right|300px|Vista d'una cai nel centru de [[Valdivia]] tres el maremotu del [[22 de mayu]] de [[1960]]]]
El terremotu de [[Valdivia (Chile)|Valdivia]] (tamién llamáu'l Gran Terremotu de Chile), asocedíu'l [[22 de mayu]] de [[1960]], ye'l seísmu de mayor magnitú rexistráu hasta agora por sismógrafos a nivel mundial. Producir a les 15:11 (hora llocal), tuvo una magnitú de 9,5 na [[escala de Richter]] y una intensidá de XI a XII na [[escala de Mercalli]], y afectó al sur de [[Chile]]. El so epicentru alcontrar en Valdivia, a los 39,5º de latitud sur y a 74,5º de longitud oeste; l'hipocentru alcontrar a 6&nbsp;km de fondura, aproximao 700&nbsp;km al sur de Santiago. El seísmu causó un maremotu que s'arrobinó pel océanu Pacíficu y afaró [[Filo (Hawaii)|Filo]] a 10.000&nbsp;km del epicentru, como tamién les rexones costeres de Suramérica. El númberu total de víctimes fatales causaes pola combinación de terremotu-maremotu envalórase en 3.000.

Nos minutos posteriores un maremotu afaró lo poco que quedaba de pies. El mar recoyer por dellos minutos y depués una gran fola llevantóse acabando al so pasu con cases, animales, pontes, botes y, poques gracies, munches vides humanes.
Cuando'l mar recoyó dellos metros, la xente pensó que'l peligru pasara y en cuenta de alloñar caminaron escontra les sableres, recoyendo pexes, moluscos y otres borrafes marines. Pal momentu en que se decataron de la gran fola, yá yera demasiáu tarde.<ref>{{cita web|autor=Pedro Varela|títulu=El Maremotu de Valdivia - Chile|url=http://www.rescate.com/valdivia.html|fechaaccesu=3 de xineru de 2014|idioma=castellanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924090129/http://www.rescate.com/valdivia.html|fechaarchivu=2015-09-24}}</ref> 

De resultes del terremotu anició un tsunami qu'afaró con dellos llugares de les mariñes de Xapón (142&nbsp;muertes y daños por 50&nbsp;millones de dólares), [[Ḥawai]] (61&nbsp;fallecimientos y 75&nbsp;millones de dólares en daños), Filipines (32&nbsp;víctimes y sumíos). La mariña oeste d'Estaos Xuníos tamién rexistró un maremotu, que provocó daños por más de mediu millón de dólares d'Estaos Xuníos.

=== Tumaco (1979) ===
{{AP|Terremotu de Colombia de 1979}}

Un terremotu importante de magnitú 8,1 graos Richter asocedió a les 07:59:4,3 (UTC) el [[12 d'avientu]] de [[1979]] a lo llargo de la mariña pacífica de [[Colombia]] y el [[Ecuador]]. El terremotu y el maremotu asociáu fueron responsables de la destrucción d'a lo menos seis municipios de pesca y de la muerte de centenares de persones nel departamentu de [[Nariño (Colombia)|Nariño]] en Colombia. El terremotu sentir en [[Bogotá]], [[Pereira]], [[Cali]], [[Popayán]], [[Buenaventura (Valle del Cauca)|Buenaventura]] y otres ciudaes y partes importantes en Colombia, y en [[Guayaquil]], [[Esmeraldas (Ecuador)|Esmeraldas]], [[Quitu]] y otres partes d'Ecuador. El maremotu de Tumaco causó, al romper contra la mariña, gran destrucción na ciudá de [[Tumaco]] y les poblaciones d'[[El Charco (Nariño)|El Charco]], San Juan, Mosquera y Salahonda nel Pacíficu colombianu. Esti fenómenu dexó un saldu de 259&nbsp;muertos, 798&nbsp;mancaos y 95&nbsp;sumíos.

=== Nicaragua (1992) ===
Un terremotu asocedíu nes mariñes del pacíficu de [[Nicaragua]], d'ente 7,2 y 7,8&nbsp;graos na [[escala de Richter]], el [[2 de setiembre]] de [[1992]], provocó un maremotu con foles d'hasta 10 metros d'altor, qu'azotó gran parte de la mariña del pacíficu d'esti país, provocando más de 170&nbsp;muertos y afectando a más de 40.000&nbsp;persones, en siquier una ventena de comunidaes, ente elles [[San Juan del Sur]].<ref>http://web-geofisica.ineter.gob.ni/tsunami/tsu-nic92.html</ref>

=== Hokkaido (1993) ===
[[Archivu:2004 Indonesia Tsunami Complete.gif|thumb|250px|Animación del maremotu de 2004 n'[[Indonesia]].]]
Un maremotu (tsunami) imprevistu asocedió a lo llargo de la mariña de [[Hokkaido]] en [[Xapón]], de resultes d'un terremotu, el [[12 de xunetu]] de [[1993]]. Como resultancia, 202&nbsp;persones de la pequeña islla de Okushiri perdieron la vida, y centenares resultaron mancaes.
Esti maremotu provocó que delles oficines cayeren en quiebra, les foles adquirieron un altor de 31 metros, pero namái atacó a esta islla.

=== Océanu Índicu (2004) ===
{{AP|Terremotu del océanu Índicu de 2004}}

Hasta la fecha, el maremotu más devastador asocedió'l [[26 d'avientu]] de [[2004]] nel [[océanu Índicu]], con un númberu de víctimes direutamente atribuyíes al maremotu (tsunami) d'aproximao 280.000 persones. Les zones más afeutaes fueron [[Indonesia]] y [[Tailandia]], anque los efeutos destructores algamaron zones asitiaes a miles de quilómetros: [[Malasia]], [[Bangladex]], [[India]], [[Sri Lanka]], les islles [[Maldives]] ya inclusive [[Somalia]], nel este d'[[África]]. Esto dio llugar a la mayor catástrofe natural asocedida dende'l [[Krakatoa]], en parte por cuenta de la falta de sistemes d'alerta temprano na zona, quiciabes de resultes de la poca frecuencia d'esti tipu de sucesos nesta rexón. El terremotu foi de 9,1 graos: el terceru más poderosu tres el terremotu d'Alaska (9,2) y de Valdivia (Chile) de 1960 (9,5). En [[Banda Aceh]] formó una paré d'agua de 10 o 18 m d'altor enfusando na islla 1 o 3 km dende la mariña al interior; solo na islla de [[Sumatra]] morrieron 228.440 persones o más. Socesives foles llegaron a Tailandia, con foles de 15 metros que mataron a 5.388 persones; na India morrieron 10.744 persones y en [[Sri Lanka]], hubo 30.959 víctimes. Esti terrible tsunami foi debíu amás d'a la so gran magnitú (9,1),a que l'epicentru tuvo solu a 9 km de fondura, y el frayatu de la placa tectónica foi a 1.600 [[km]] de llargor (600 [[km]] más que nel terremotu de [[Chile]] de 1960).

=== Puerto Aysén (2007) ===
{{AP|Terremotu d'Aysén de 2007}}

Un temblón destructivu qu'algamó una magnitú de 6,2&nbsp;MW y 8 na de Mercalli afectó a les 13.53 hores a la [[Rexón d'Aysén]].
El fenómenu, que s'estendió por 30 segundos, tuvo llugar nel [[Fiordu Aysén]], 20 [[km]] al noroeste de [[Puerto Chacabuco]]. Darréu, producióse un retruque de menor intensidá, que s'estendió por 20 segundos.<ref>{{cita web|títulu=21-04-07: Seísmu grau 8 Mercalli en Aisén|url=http://www.geofisica.cl/Tempo/21_04_07.htm|fechaaccesu=3 de xineru de 2014|idioma=castellanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304133252/http://www.geofisica.cl/Tempo/21_04_07.htm|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> Produciéronse diversos tipos de remociones en masa en fasteres de les riberes del [[Fiordu Aysén]], trés de les cualos xeneraron tsunamis que causaron la muerte de trés persones y la desapaición de siete, y severos daños nes instalaciones de les salmoneres.<ref>{{cita publicación |apellíu=Naranxal|nome=José Antonio|coautores=et al títulu=Tsunamis inducíos por movimientos en masa: principales efeutos mientres la crisis sísmica de la Patagonia Archipelágica en Aisén (45°25' S), Chile|publicación=Andean Geology|añu=2009|mes=xineru|volume=36|númberu=1|páxines=137-145|url=http://www.scielo.cl/pdf/andgeol/v36n1/art11.pdf|fechaaccesu=3 de xineru de 2014}}</ref>

=== Chile Central y Sur (2010) ===
{{AP|Terremotu de Chile de 2010}}

El terremotu de Chile de 2010 foi un fuerte seísmu asocedíu a les 3:34:17 hora llocal (UTC-3), del [[27 de febreru]] de 2010, qu'algamó una magnitú de 8,8&nbsp;MW d'alcuerdu al [[Serviciu Sismolóxicu de Chile]] y al [[Serviciu Xeolóxicu d'Estaos Xuníos]]. El [[epicentru]] allugar na mariña frente a la llocalidá de [[Cobquecura]], aproximao 150&nbsp;km al noroeste de Concepción y a 63&nbsp;km al suroeste de [[Cauquenes]], y a 47,4&nbsp;km de fondura so la corteza terrestre.

Un fuerte tsunami impactó les mariñes chilenes como productu del terremotu, destruyendo delles llocalidaes yá afaraes pol impautu telúricu. El [[Archipiélagu de Juan Fernández]], magar nun sentir el seísmu, foi impactáu poles marexaes qu'afararon col so únicu pobláu, San Juan Bautista, na [[Islla Robinson Crusoe]]. L'alerta de tsunami xenerada pal océanu Pacíficu estendióse darréu a 53 países allugaos a lo llargo de gran parte de la so cuenca, llegando a [[Perú]], [[Ecuador]], [[Colombia]], [[Panamá]], [[Costa Rica]], [[L'Antártida]], [[Nueva Zelanda]], la [[Polinesia Francesa]] y les mariñes de [[Ḥawai]].

El seísmu ye consideráu como'l segundu más fuerte na historia del país y unu de los diez más fuertes rexistraos pola humanidá. Namái ye superáu a nivel nacional pol cataclismu del terremotu de Valdivia de 1960, el de mayor intensidá rexistráu pol home por aciu sismómetros. El seísmu chilenu foi 31 vegaes más fuerte y lliberó cerca de 178 vegaes más enerxía que'l devastador terremotu d'Haití asocedíu'l mes anterior. La enerxía lliberada foi cercana a 100&nbsp;000 bombes atómiques como la lliberada n'Hiroshima en 1945.

[[Tsunami del terremotu de Chile de 2010]]

=== Xapón (2011) ===
{{AP|Terremotu y tsunami de Xapón de 2011}}
[[Archivu:20110311Houshu.ogv|thumb|300px|<center>Animación del maremotu de Xapón 2011, realizada pol [[NOAA]]</center>]]

El 11 de marzu de 2011 un terremotu magnitú 9.0 na [[escala de Richter]] cuti [[Xapón]].

Tres el seísmu xeneróse una alerta de maremotu (tsunami) pa la mariña pacífica del Xapón y otros países, incluyíos [[Nueva Zelanda]], [[Australia]], [[Rusia]], [[Guam]], [[Filipines]], [[Indonesia]], [[Papúa Nueva Guinea]], [[Nauru]], [[Ḥawai]], [[islles Marianes del Norte]], [[Estaos Xuníos]], [[Taiwán]], [[América Central]], [[Méxicu]] y les mariñes d'[[América del Sur]], especialmente [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Perú]] y [[Chile]].<ref>{{cita web |url=http://www.weather.gov/ptwc/text.php?id=hawaii.2011.03.11.073148|títulu=Sollerta de Tsunami en Hawaii|fecha=11 de marzu de 2011|obra=[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Estaos Xuníos)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]]|fechaaccesu=11 de marzu de 2011|urlarchivu=http://www.webcitation.org/5x6I7uAQa|fechaarchivu=11 de marzu de 2011}}</ref> L'alerta de tsunami emitida pol Xapón foi la más grave na so escala local d'alerta, lo qu'implica que s'esperaba una fola de 10 metros d'altor. L'axencia de noticies Kyodo informó qu'un tsunami de 4 m d'altor cutiera la [[Prefeutura d'Iwate]] en Xapón. Reparóse un tsunami de 10 metros d'altor nel aeropuertu de [[Sendai]], na prefeutura de Miyagi,<ref>{{cita publicación |url=http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20110311p2g00m0dm056000c.html|títulu repara un tsunami de 10 metros nel área cercana a Sendai, na Prefeutura de Miyagi|fecha=11 de marzu de 2011|obra=[[The Mainichi Daily News]]|fechaaccesu=11 de marzu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/20110312165410/mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20110311p2g00m0dm056000c.html|fechaarchivu=2011-03-12}}</ref> que quedó anubiertu, con foles que barrieron coches y edificios a midida que enfusábense en tierra.<ref>{{cita publicación |url=http://www.heraldsun.com.au/news/japan-on-tsunami-alert-after-another-quake/story-y6frf7jo-1226019884379|títulu=Terremotu de magnitú 8,9 provoca un tsunami masivu|obra=[[Herald Sun]]|editorial=[[Associated Press]]|fechaaccesu=11 de marzu de 2011}}</ref>

Detectaríense, hores más tarde, alredor de 105 retruques del terremotu, una alerta máximo nuclear y 1.000 vegaes más radiación de lo que producía'l Xapón mesmu por cuenta de les quemes causaes nuna planta atómica. Tarrecíase más tarde una posible fuga radiactiva.

Finalmente'l tsunami azotó les mariñes de [[Ḥawai]] y tola mariña suramericana con daños mínimos gracies a los sistemes d'alerta temprano lideraos pol [[Centru d'Alerta de Tsunamis del Pacíficu]].

== Sistemes d'alerta ==
Munches ciudaes alredor del Pacíficu, sobremanera en [[Méxicu]], [[Perú]], [[Xapón]], [[Ecuador]], [[Estaos Xuníos]] y [[Chile]] disponen de sistemes d'alarma y planes d'evacuación en casu d'un maremotu peligrosu. Diversos [[sismoloxía|instituto sismolóxicos]] de distintos partes del mundu dedicar a la previsión de maremotos, y la evolución d'éstos ye monitorizada por [[satélite artificial|satélites]]. El primer sistema, abondo rudimentariu, pa sollertar de la llegada d'un maremotu foi puestu a prueba en [[Ḥawai]] nos [[años 1920|años venti]]. Darréu desenvolviéronse sistemes más avanzaos por cuenta de los maremotos del [[1 d'abril]] de [[1946]] y el [[23 de mayu]] de [[1960]], que causaron una gran destrucción en [[Filo (Hawaii)]]. Los [[Estaos Xuníos]] crearon el [[Centru d'Alerta de Maremotos del Pacíficu]] (''Pacific Tsunami Warning Center'') en [[1949]], que pasó a formar parte d'una rede mundial de datos y prevención en [[1965]].
[[Archivu:TsunamiHazardZone.jpg|thumb|Señal qu'avisa del peligru de maremotu, na [[península de Seward]] ([[Alaska]]).]]
[[File:Tsunami señal de evacuación.jpg|thumb|Señal d'evacuación na islla Ko Phi Phi Don, Tailandia]]

Unu de los sistemes pa la prevención de maremotos ye'l proyeutu [[CREST]] (Consolidated Reporting of Earthquakes and Seaquakes) (Información Consolidada sobre Terremotos y Maremotos), que ye utilizáu na mariña oeste estauxunidense (Cascadia), n'[[Alaska]] y en [[Ḥawai]] pol [[Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos]], la [[NOAA|''National Oceanic and Atmospheric Administration'']] (l'Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica de EE.&nbsp;UU.), la rede sismográfica del nordeste del Pacíficu y otros trés redes sísmiques universitaries.

La predicción de maremotos sigue siendo pocu precisa. Anque puede calculase l'[[epicentru]] d'un gran terremotu subacuáticu y el tiempu que puede tardar en llegar un maremotu, ye casi imposible saber si hubo grandes movimientos del suelu marín, que son los que producen maremotos. Como resultáu de too esto, ye bien común que se produzan alarmes falses. Amás, nengunu d'estos sistemes sirve de proteición contra un maremotu imprevistu.
[[File:Zona de Inundabilidad.jpg|thumb|Señalética qu'indica zona d'amenaza ante un Tsunami na península de Cavancha en [[Iquique]], [[Chile]] ]]

Con too y con eso, los sistemes d'alerta nun son eficaces en tolos casos. N'ocasiones el terremotu xenerador puede tener el so epicentru mui cerca de la mariña, polo que'l ralu ente'l seísmu y la llegada de la fola va ser bien amenorgáu. Nesti casu, les consecuencies son devastadoras, por cuenta de que nun se cunta con tiempu abondu pa sacupar la zona y el terremotu por sigo mesmu yá xeneró una cierta destrucción y caos previu, lo que fai que resulte bien difícil entamar una evacuación ordenada. Ésti foi'l casu del maremotu del añu 2004 pos, entá cuntando con un sistema fayadizu d'alerta nel océanu Índicu, quiciabes la evacuación nun sería lo suficientemente rápida.

== Causes de los maremotos ==
Como yá se mentó, los terremotos son la gran causa de los maremotos. Por que un terremotu anicie un maremotu, el fondu marín ten de ser movíu abruptamente en sentíu vertical, de cuenta que l'océanu ye impulsáu fora del so equilibriu normal. Cuando esta inmensa masa d'agua trata de recuperar el so equilibriu, xenérense les foles. El tamañu del maremotu va tar determináu pola magnitú de la deformación vertical del fondu marín. Non tolos terremotos xeneren maremotos, sinón namái aquellos de magnitú considerable (primer condición), qu'asoceden sol llechu marín (segunda condición) y que seyan capaces de deformarlo (tercer condición). Magar cualquier océanu puede esperimentar un maremotu, ye más frecuente qu'asocedan nel océanu Pacíficu, que les sos márxenes son más comúnmente asientu de terremotos de magnitúes considerables (especialmente les mariñes de Chile, Perú y Xapón). Amás, el tipu de falla qu'asocede ente les [[placa de Naza|plaques de Naza]] y placa suramericana, llamada falla de subducción, esto ye, qu'una placa va esmuciéndose so la otra, faen más aparente la deformidá del fondu marín y, poro, el surdimientu de los maremotos.

A pesar de lo dicho enantes, rexistráronse maremotos devastadores nos océanos Atlánticu y Índicu, según nel mar Mediterraneu. Un gran maremotu acompañó los terremotos de Lisboa en 1755, el del Pasu de Mona de Puertu Ricu en 1918, y el de Grand Banks de Canadá en 1929.

Los ábanos, erupciones volcániques y esplosiones submarines pueden causar maremotos que suelen estenase rápido, ensin algamar a provocar daños nos sos márxenes continentales.

== Prevención ==

=== Les barreres naturales ===
Un informe publicáu pol [[PNUE]] suxer que'l tsunami del 26 d'avientu de 2004 provocó menos daños nes zones en qu'esistíen barreres naturales, como los [[manglar]]es, los petones coralinos o la vexetación costera. Un estudiu xaponés sobre esti tsunami en Sri Lanka estableció, con ayuda d'una modelización sobre imáxenes satelitales, los parámetros de resistencia costera en función de les distintes clases d'árboles.<ref>El monte detién los tsunamis, una modelización con imáxenes satelitales [http://www.spotimage.com/web/es/3322-el monte-detien-los-tsunamis-una-modelizacion-con-imaxees-satelitales.php]</ref>

== Diferencies ente maremotos y marexaes ==
Les marexaes prodúcense davezu pola aición del vientu sobre la superficie de l'agua, les sos foles suelen presentar una ritmicidad de 20&nbsp;segundos, y suelen arrobinase unos 150&nbsp;m tierra adientro, a lo más total, tal que reparamos nos [[Temporal (meteoroloxía)|temporales]] o [[furacanes]]. Ello ye que l'espardimientu vese llindada pola distancia, de cuenta que va perdiendo intensidá al alloñar del llugar onde'l vientu tar xenerando.

Un maremotu, sicasí, presenta un comportamientu opuestu, una y bones el sópitu movimientu de l'agua dende la fondura xenera un efeutu de «latigazu» escontra la superficie, que ye capaz de llograr foles de magnitú impensable. Los analises matemáticos indiquen que la velocidá ye igual al raigañu cuadráu del productu del potencial gravitatoriu (9,8&nbsp;m/s²) pola fondura. Pa tener una idea, tomemos la fondura habitual del océanu Pacíficu, que ye de 4000&nbsp;m. Esto daría una fola que podría movese a unos 200&nbsp;m/s, esto ye, a 700&nbsp;km/h. Y, como les foles pierden la so fuercia en rellación inversa al so tamañu, al tener 4000&nbsp;m puede viaxar a miles de quilómetros de distancia ensin perder muncha fuercia.

Namái cuando lleguen a la mariña empiecen a perder velocidá, al menguar la fondura del océanu. L'altor de les foles, sicasí, puede amontase hasta superar los 30&nbsp;metros (lo habitual ye un altor de 6 o 7&nbsp;m). Los maremotos son foles que, al llegar a la mariña, nun ruempen. Al contrariu, un maremotu namái se manifiesta por una xubida y baxada del nivel del mar de les dimensiones indicaes. El so efeutu destructivu anicia na perimportante movilización d'agua y les corrientes qu'ello trai, faciendo na práutica un ríu de tola mariña, amás de les foles 'normales' que siguen arrobinándose enriba del maremotu y afarando, al so pasu, colo poco que pudiera aguantar la corriente.

Les falles presentes nes mariñes del océanu Pacíficu, onde les plaques tectóniques introdúcense sópito so la placa continental, provoquen un fenómenu llamáu [[subducción]], lo que xenera maremotos con frecuencia. Derrumbes y erupciones volcániques submarines pueden provocar fenómenos similares.

La enerxía de los maremotos caltiénse más o menos constante mientres el so desplazamientu, de cuenta que, al llegar a zones de menor fondura, por haber menos agua que mover, l'altor del tsunami amontar de manera terrible. Un maremotu que mar adientro se sintió como una fola non perceptible, por cuenta del so llargu llonxitú d'onda puede, al llegar a la mariña, destruyir hasta quilómetros tierra adientro. Les turbulencias que produz no fondero del mar abasnen roques y arena, lo que provoca dañu erosivu nes sableres que puede alteriar la xeografía mientres munchos años.

Xapón, pol so allugamientu xeográfica, ye'l país más cutíu polos maremotos.

== Ver tamién ==
* [[Alerta de tsunami]]
* [[Enerxía marina]]
* [[Volcán Krakatoa]]
* [[Megatsunami]]
* [[Fola]]
* [[Onda sísmica]]
* [[Tectónica de plaques]]
* [[Terremotu del océanu Índicu de 2004]]
* [[Tsunami de badea Lituya]]
* [[Escala Douglas]] pa la midida del altor del aguaxe

== Bibliografía ==
* Gascón, M. et al. (2005). ''Vientos, terremotos, tsunamis y otres catástrofes naturales. Hestoria y casos llatinoamericanos.'' Buenos Aires: Biblos. 159 pp. ISBN 950-786-498-9.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons}}
* {{Enllaz rotu|1=El Mundo.es |2=http://www.el-mundo.es/noticies/2000/graficos/mayo/semana1/tsunami.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (animación de la formación d'un maremotu en diariu ''El Mundo'', en 2000).
* [http://www.snet.gob.sv/Geologia/tsunami.htm Snet.gob.sv] (Serviciu Nacional d'Estudios Territoriales, d'El Salvador).
* {{Enllaz rotu|1=Geophys.Washington.edu |2=http://www.geophys.washington.edu/tsunami/xeneral/physics/runup.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (animación d'un maremotu xenerada por aciu simulación numbérica).
* [http://www.noaa.gov NOAA.gov] National Oceanic and Atmospheric Administration).
* [http://surfandturf.biz/tsunami/index.php?showtopic=26 surfandturf.biz] (foru: el terremotu de 1755).
* [http://www.prh.noaa.gov/pr/ptwc/ Prh.Noaa.gov] (Pacific Tsunami Warning Centre).
* [http://www.coronelcity.cl/tsunamis.html coronelcity.cl] («Hestoria de los maremotos en Concepción, actual ciudá de Penco»),
* [http://www.tsunamiwave.info/ tsunamiwave.info] (International Tsunami Information Centre).
* [http://tsun.sscc.ru/tsun_hp.htm tsun.sscc.ru] (Tsunami Laboratoy of Novosibirsk).
* [https://www.elmundo.es/fotografia/2004/12/maremotos_especial/cronica.html ElMundo.es] (completu informe sobre'l tsunami d'avientu de 2004 n'Indonesia).
* [http://marenostrum.org/ecologia/oceanografia/tsunami/index.htm MareNostrum.org] (entrugues y respuestes sobre los tsunamis).
* {{Enllaz rotu|1=Shoa.cl |2=http://www.shoa.cl/servicios/tsunami/xeneralidaes.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (Serviciu Hidrográficu y Oceanográficu de Chile).
* [http://www.mappinginteractivo.com/plantilla-ante.asp?id_articulo=694 MappingInteractivo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817012732/http://www.mappinginteractivo.com/plantilla-ante.asp?id_articulo=694 |date=2007-08-17 }} (Maremotos en Nicaragua).

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Oceanografía]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]